ROSENHAN
Rosenhan Deneyi
Hiç zihninize bir şüphe düştüğü oldu mu? “Acaba çevremdeki herkes benim deli olduğumu düşünseydi, gerçekten sağlıklı olduğumu onlara nasıl kanıtlayabilirdim?” 1970’lerin başında Stanford Üniversitesi’nden psikolog David Rosenhan tam da bu sorunun peşine düştü. Ortaya koyduğu çalışma ise hem psikiyatri tarihini kökünden sarstı hem de insan zihnini etiketlemenin ne kadar tehlikeli olabileceğini tüm dünyaya gösterdi.
İşte bilim tarihinin en çarpıcı, en rahatsız edici araştırmalarından biri:
Oyuncular Sahneye: “Sesler Duyuyorum”
1973 yılında Rosenhan, kendisi de dahil olmak üzere 8 kişiden oluşan bir ekip kurdu. Aralarında bir ressam, bir ev kadını, çocuk doktoru ve psikologlar vardı. Bu kişilerin hiçbirinin geçmişinde veya anında herhangi bir akıl hastalığı yoktu. Görev planı son derece basitti:
Bu 8 kişi, ABD’nin farklı eyaletlerindeki akıl hastanelerine başvuracaklardı. Doktorlara tek bir şikayet söyleyeceklerdi: “Kulağıma sesler geliyor. ‘Güm’, ‘boşluk’ ve ‘tık’ gibi kelimeler duyuyorum.” Hastaneye kabul edildikleri ilk andan itibaren tüm rol yapmayı bırakacak, tamamen normal ve her zamanki halleri gibi davranacaklardı.
Sonuç; 8 sahte hastanın tamamı hastanelere kabul edildi. Biri hariç hepsine “şizofreni” teşhisi kondu.
İçerideki Kabus: Sağlıklı Olduğunu Kanıtlayamamak
Asıl ilginç ve ürkütücü süreç hastaneye yatış yapıldıktan sonra başladı. Deney gereği bu kişilerin hastaneden çıkabilmek için “tamamen sağlıklı” olduklarını doktorlara kanıtlamaları gerekiyordu. Ancak sistem öyle bir kurulmuştu ki, attıkları her normal adım bile bir hastalık belirtisi olarak yorumlandı:
Not Tutmak: Araştırmacılar içeride yaşadıklarını unutmamak için sürekli not alıyorlardı. Hemşirelerin hastabakıcı defterine yazdığı not ne oldu dersiniz? “Hasta aşırı derecede not tutma davranışı (yazma takıntısı) sergiliyor.”
Kelimelerin Gücü: Küçükken babasından bazen dayak yediğini, bazen de harika anılar paylaştığını söyleyen bir sahte hastanın bu durumu, “Çocukluk dönemi karmaşaları ve duygusal dengesizlik” olarak raporlandı. Oysa bu, ortalama her insanın çocukluğu kadar sıradandı.
Erken Sıraya Girmek: Yemek saatinden 10 dakika önce kafeterya kapısında bekleyen sahte hastalar için rapora “Oral dönem odaklı sabırsızlık ve davranış bozukluğu” yazıldı. Adamlar sadece acıkmıştı!
İşin en trajikomik yanı şuydu: Doktorların ve hemşirelerin anlamadığı gerçeği, hastanedeki gerçek hastalar anladı! Diğer hastalar araştırmacıların yanına gelip, “Sen deli değilsin, kesin gazetecisin ya da hastaneyi denetlemeye geldin” diyorlardı. Ama yetkililer gözlerini kapatmıştı bir kere.
Sahte hastalar, hastaneden çıkabilmek için “hasta olduklarını ve ilaçlarla iyileştiklerini” kabul etmek zorunda kaldılar. İçeride kalma süreleri 7 gün ile 52 gün arasında değişti.
Şok Eden İkinci Aşama: “Bize Yine Sahte Hasta Gönderin!”
Rosenhan deneyin sonuçlarını yayımlayınca ortalık bir anda karıştı. Psikiyatri dünyası ayağa kalktı. Çok ünlü bir eğitim hastanesi Rosenhan’a meydan okuyarak şunu söyledi: “Bizim uzmanlarımız asla böyle bir hataya düşmez. Önümüzdeki 3 ay boyunca bize istediğin kadar sahte hasta gönder, hepsini tek tek yakalayacağız!” Rosenhan teklifi kabul etti. 3 ayın sonunda hastane yönetimi gururla açıklama yaptı: “Bize gönderdiğiniz sahte hastalardan tam 41 tanesini tespit ettik ve içeri almadık!”
Rosenhan’ın yanıtı psikiyatri tarihine bir tokat gibi indi:
“Ben hastanenize tek bir sahte hasta bile göndermedim.”
Tıp ve İnsanlık Açısından Ne Anlama Geliyor?
Rosenhan Deneyi, tıbbın ve özellikle ruh sağlığı alanının kendi sınırlarıyla yüzleşmesini sağlayan devrimsel bir dönüm noktası oldu. Bu deneyden çıkarmamız gereken temel dersleri şöyle özetleyebiliriz:
Etiketlerin Tehlikesi: Bir insana bir defa “hasta” veya “sorunlu” etiketi yapıştırdığınızda, artık o insanın yaptığı her normal hareketi bile o etiketin merceğinden görmeye başlarsınız. Bu durum sadece hastanelerde değil, günlük hayatımızda ve ilişkilerimizde de sıkça yaptığımız bir hatadır.
Teşhis Sistemlerinin Yenilenmesi: Bu araştırma, psikiyatride tanı koyma kriterlerinin ne kadar muğlak ve kişisel olabileceğini gösterdi. Deneyin ardından, dünyadaki tanı kılavuzları çok daha katı, objektif ve bilimsel kriterlere bağlandı.
Hastaya “İnsan” Olarak Bakabilmek: Araştırmacıların hastanede en çok şikayet ettiği şey, doktorların kendileriyle günde ortalama sadece 6-7 dakika konuşması ve kendilerini bir “insan” olarak değil, bir “vaka” olarak görmeleriydi. Deney, tıbbın sadece biyolojik veya zihinsel değil, empati odaklı bir süreç olması gerektiğini hatırlattı.
Özetle;
Rosenhan’ın da söylediği gibi: “Sağlıklı olanı hasta olandan ayıramadığımız bir ortamda, teşhislerimiz hastadan çok, hastanın bulunduğu çevreyle ilgilidir.” Bazen zihnimizin sınırlarını zorlayan şey hastalığın kendisi değil, çevremizin bize taktığı gözlüklerdir.